Ogen op straat maken de openbare ruimte veiliger

Eva James deed onderzoek naar hangjongeren op straat. Wat bleek: jongens hangen, maar meisjes niet. Niet omdat ze liever binnen zitten, maar omdat ze het gevoel hebben dat de ruimte niet voor hen is bedoeld. In het buitenland wordt in beleid en bij aanbestedingen de eis van genderinclusiviteit al heel lang gesteld, in Wenen al zo’n dertig jaar. In Nederland lopen we dus achter. Ze ontdekte dat niet alleen het ontwerp van de ruimte moet veranderen, maar ook ontwerpproces. Dit begint al bij het begin: gebruikersonderzoek.

De aanpak van beleidsmakers en ontwerpers is vaak nog heel traditioneel: de kaart van het gebied en data zijn het beginpunt, participatie komt veel later in het proces pas aan bod. James: “Als je echt het perspectief van de gebruiker wilt meenemen, moet je met de mensen voor wie je ontwerpt aan het werk. Ontwerpen voor de gebruiker, rekening houdend met genderverschillen, het onderwerp leeft wel. Maar er zijn in ons land nog niet heel veel mensen mee bezig.”

Ontworpen door en voor mannen

“De openbare ruimte is heel traditioneel ontworpen door en voor mannen,” zegt James. “Bij het ontwerpen van mobiliteit, zoals van de buitenwijken naar de stadskernen, wordt vooral rekening gehouden met mensen die zich met de auto verplaatsen. Dat heeft gevolgen voor basisveiligheid, denk aan verlichting en zichtlijnen. Maar we kijken niet op een integrale manier naar de infrastructuur vanuit de beleving van de gebruiker: als je als vrouw na een avond uit naar huis wilt, hoe kom je dan veilig thuis?”

Eva James: “Vrouwen nemen veel meer zorgtaken op zich, en daardoor gebruiken ze de openbare ruimte anders.” Ze gaan vaker lopend, met de fiets of met het openbaar vervoer. Dan hebben ze ook de zorg voor kinderen, ouderen of voor de boodschappen. De locatie van voorzieningen beïnvloedt hun mobiliteit. Een ziekenhuis op grote afstand van hun woonomgeving heeft gevolgen voor hun dagelijkse leven. Belangrijk voor de veiligheid van vrouwen is zicht: dat je ziet en gezien wordt. Dat betekent iets voor hoe je wijken inricht en waar voorzieningen zich bevinden.

Levendigheid op straat

Rekening houden met de veiligheid op straat levert nog geen aangename omgeving waar iedereen zich fijn voelt op.” Een belangrijke voorwaarde hiervoor is levendigheid op straat. Een buurt of een wijk, van een industrieterrein tot een kantoorlocatie, knapt op van een onderste bouwlaag die voorzien is van een café, een picknicktafel, een sportveld, een pleintje of park met zitplekken. Bevinden zich in die laag garages en woont iedereen daarboven, dan ontbreken de ogen op straat. Ontwerpbeslissingen als deze lijken misschien maar in beperkte mate van belang, maar het resultaat zijn onprettige plekken en onveilige ruimtes.

Felle verlichting plaatsen en camera’s ophangen, dat heeft een averechts effect. Als wandelaars of fietsers camera’s zien, dan denken ze: o kijk, het is hier niet veilig. Die basisveiligheid ontstaat pas als plekken sociale interactie mogelijk maken. Bovendien moeten er ook ruimtes zijn waar je kunt verblijven zonder dat het veel geld kost. In minder welvarende wijken is de behoefte aan pleinen en parken groter omdat privéruimtes, zoals een tuin, schaars zijn of ontbreken.

Omgevingspsychologie is het: de omgeving heeft invloed op hoe mensen zich gedragen, en hoe mensen zich gedragen heeft invloed op de omgeving. Het is een wisselwerking. Een bepaalde mate van ruimtelijke schoonheid heeft een positieve effect op dat gedrag. Dat wil zeggen zorgvuldig en comfortabel vormgegeven, en ook goed onderhouden en beheerd. Eva James: “En programmering is belangrijk, dat je zorgt voor levendigheid, dat er wat gebeurt op zo’n plek.”

Door Hilde Roothart