De Noordzee: een vooruitblik naar 2075

In 2075 is de Noordzee veel meer dan nu ingedeeld in secties met specifieke doelen: windparken domineren grote delen van het zeeoppervlak, afgewisseld en vaak ook gecombineerd met zones voor natuur, militaire oefengebieden, scheepvaartroutes en gebieden voor voedselproductie. Tussen de windturbines dobberen zeewiervelden, mossel- en oesterkweekinstallaties en drijvende velden met zonnepanelen. Onder water wordt de zeebodem ook steeds voller. Een ‘spaghetti’ van kabels en pijpleidingen transporteert elektriciteit, olie, gas, waterstof en data naar land. Daar komen leidingen bij voor CO₂-opslag en nieuwe aansluitingen voor energie-eilanden: de zogenoemde stopcontacten op zee.

De Noordzee is tegelijkertijd een kwetsbaar ecosysteem – met Natura 2000-gebieden zoals het Friese Front en de Bruine Bank – waar bescherming steeds strikter wordt. En het is een internationale zee, waar het principe van mare liberum geldt: vrij gebruik, met beperkte mogelijkheden voor centrale regie. Juist die combinatie van groeiende druk, ecologische grenzen en internationale afspraken maakt de toekomst van de Noordzee heel complex.

Rijkswaterstaat onderzoekt hoe die toekomst eruit kan zien en neemt maatregelen. Wat kunnen we zoal verwachten op het vlak van veiligheid, energie, voedselproductie, natuur en scheepvaart? Vier experts schetsen hun beeld van de Noordzee over vijftig jaar.

Veiligheid – Tussen Mare Liberum en maximale drukte

Met de toenemende drukte op de Noordzee neemt ook het veiligheidsvraagstuk toe. Daarbij maken experts onderscheid tussen safety en security. Safety gaat over ongelukken: aanvaringen tussen schepen, met windturbines of platforms en eenzijdige incidenten zoals averij tijdens zware stormen. De kans op dit soort ongevallen groeit, simpelweg omdat de beschikbare ruimte afneemt.

Security raakt aan geopolitiek en strategische belangen. Denk aan bescherming van vitale infrastructuur zoals kabels en leidingen, aan cyberdreigingen en spanningen rond de scheepvaart, bijvoorbeeld door de aanwezigheid van de Russische schaduwvloot. Buiten de twaalfmijlszone is er geen centrale verkeersleiding zoals in de luchtvaart is afgesproken. Het principe van vrij gebruik van zeeën beperkt dan ook de mogelijkheden voor vergaande regie.

Hoewel meer coördinatie vanuit veiligheidsoogpunt logisch zou zijn, ligt dit internationaal gevoelig. “Als de Chinezen een maritieme verkeersleiding met vergaande bevoegdheden in de Zuid-Chinese Zee zouden instellen, of de Russen iets dergelijks zouden doen in de Oostzee, zou de wereld te klein zijn”, aldus Jan-Willem oud Ammerveld. De realiteit is dus een steeds spannendere Noordzee, waarin slimme monitoring, internationale samenwerking en technologische ondersteuning cruciaal worden.

Energie – Van windpark naar energiesysteem

Energie blijft een dominante functie op de Noordzee. Windparken breiden verder uit en vormen de ruggengraat van de elektriciteitsproductie. Daartussen verschijnen steeds vaker drijvende zonne-energie-installaties, die het ruimtegebruik intensiveren.

Daarnaast groeit de onderliggende infrastructuur snel. Stopcontacten op zee, energie-eilanden en waterstofproductie op zee maken van de Noordzee een integraal energiesysteem. Elektriciteit en waterstof worden niet alleen opgewekt en geproduceerd, maar ook omgezet, opgeslagen en getransporteerd. Daarvoor is allerlei infrastructuur nodig. Denk aan plekken waar schepen op zee geproduceerd waterstof kunnen innemen.

Tegelijkertijd verdwijnen olie- en gaswinning niet. “We kunnen voorlopig simpelweg niet zonder fossiele brandstoffen”, zegt Baetens. “Ook willen we geopolitiek gezien niet volledig afhankelijk zijn van import.” Naar verwachting komen er nieuwe boorputten en zal er nieuwe infrastructuur gebouwd worden. Bestaande infrastructuur blijft in gebruik of krijgt nieuwe functies als verdeelstation of laadplaats. Daarbovenop komt de inzet van lege gasvelden voor CO₂-opslag (CCS).

Voedsel – Produceren tussen de turbines

De voedselproductie op zee verschuift de komende decennia steeds meer van open visgronden naar multifunctionele zones. Actieve visserij komt verder onder druk te staan door ruimtegebrek, natuurdoelen en energiewinning.

Passieve visserij, met vaste tuigen zoals fuiken en lijnen, krijgt naar verwachting juist nieuwe kansen, maar moet zorgvuldig worden ingepast. Zeewierteelt, mossel- en oesterproductie vinden steeds vaker plaats tussen windturbines. Deze vormen van voedselproductie vragen relatief weinig ruimte, versterken elkaar soms en zijn goed te combineren met bestaande infrastructuur. Zeewier kan dienen als voedsel, veevoer of grondstof voor biobased toepassingen. En schelpdieren zijn een uitstekende bron van eiwitten, waarvan de productie bovendien een ecologisch voordeel heeft omdat deze dieren het zeewater filteren.

De Noordzee ontwikkelt zich zo tot een productielandschap waarin energie en voedsel hand in hand gaan. Dit vraagt om nieuwe vormen van vergunningverlening, monitoring en handhaving. Ook verandert het beeld voor de scheepvaart: vissersschepen maken plaats voor onderhoudsvaartuigen, werkschepen en drones (onbemande vaartuigen, zowel boven als onder water) die installaties inspecteren.

Natuur – Strenger beschermd, beter gemonitord

Natuurbelangen wegen in 2075 zwaarder dan ooit: Natura 2000-gebieden worden strenger beheerd, met meer nadruk op handhaving, toezicht en effectieve maatregelen binnen de juridische en praktische mogelijkheden op zee. Gebieden zoals het Friese Front en de Bruine Bank krijgen een duidelijkere beschermingsstatus. Indicatiesoorten, waaronder de bruinvis, zeekoet en verschillende vleermuissoorten, fungeren als meetlat voor de ecologische kwaliteit van de Noordzee. Beleidsmaatregelen zijn erop gericht hun populaties te doen toenemen.

Technologie speelt hierbij een belangrijke rol. Windparken zijn uitgerust met vogelradars. Die maken het mogelijk om turbines tijdens massale vogeltrek tijdelijk stil te zetten, het zogenoemde start-stop-systeem. Monitoring met sensoren, satellieten en drones levert continu data over de staat van het ecosysteem. De Noordzee blijft een werkzee, maar met scherpere ecologische randvoorwaarden.

Schepen – Slimmer, maar niet onbemand

De scheepvaart blijft zich ontwikkelen. Smart shipping is in 2075 de norm: verregaande automatisering ondersteunt de bemanning bij navigatie, routeplanning en veiligheid. Volledig autonoom varen blijft echter onwaarschijnlijk. De uitdagingen op zee lijken vooralsnog te complex om alle processen aan boord helemaal aan robots en artificiële intelligentie over te laten.

Het opleidingsniveau van bemanningen wordt steeds belangrijker. Meer technologie zónder goed getrainde mensen vergroot juist de risico’s. In een onvoorspelbare omgeving zoals de zee zijn mensen nodig om op het juiste moment te improviseren. Wel zullen drones – boven en onder water – een steeds grotere rol spelen bij inspectie, onderhoud en toezicht.

Wat vooral zal veranderen is de aandrijving van schepen. De toekomstige schepen op de Noordzee zullen in toenemende mate worden aangedreven door schonere brandstoffen, zoals LNG en – in mindere mate – nucleaire energie. De vervuilende fossiele brandstoffen die nu gangbaar zijn, zullen beetje bij beetje verdwijnen. Ook keert windondersteuning terug, maar in modernere vormen dan het aloude zeil. Flettner-rotors, een soort rigide palen waarin grote cilinders windenergie in stuwkracht omzetten, en reusachtige vliegers (wind assisted ship propulsion; WASP) zullen steeds gangbaarder worden. In 2075 zijn de schepen naar verwachting niet veel groter dan nu – de afmetingen van havens en vaarroutes vormen de begrenzing – maar zijn ze met slimmere rompvormen wel efficiënter.

Door Janno Lanjouw