Actuele demografische kwesties in het kort

Demografie en welvaartsontwikkeling

Het woord demografie is afgeleid van het Oudgriekse demos en grapho: het beschrijven van de bevolking. De kortste beschrijving van de bevolking in Nederland? Nederland vergrijst. Onze bevolking zal, afhankelijk van migratie, gaan krimpen. Laura Vonk deed bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) onderzoek naar demografische ontwikkelingen in het buitenland: “Een soortgelijk patroon vindt bijna overal ter wereld plaats.”

Transitie

“De demografische transitie is de overgang van een samenleving met een hoog geboortecijfer en een hoog sterftecijfer, met name onder jonge kinderen, naar een maatschappij met een laag geboortecijfer en een laag sterftecijfer”, vertelt ze. In driekwart van de wereld, ook in ons land, wordt de vervangingswaarde van 2,1 kind per vrouw al niet meer gehaald. En het is niet te verwachten dat dit getal weer zal gaan stijgen.

Overal ter wereld daalt eerst het sterftecijfer. Dit komt doordat er minder kindersterfte is. Met enige vertraging volgt dan een daling van het aantal geboorten. Dit zorgt voor een babyboom: een samenleving met eerst veel kinderen, dan veel jongvolwassenen en daarna veel mensen in de werkende leeftijd. Vonk: “Nederland bevindt zich aan het einde van deze demografische transitie. Dit heeft gevolgen voor de periode waarin er potentie is voor economische groei.”

Dividend

Voor welvaartsontwikkeling is het namelijk gunstig als er veel mensen in de werkzame leeftijd zijn. Dan is er een goede balans tussen mensen die kunnen werken en mensen die van werkenden afhankelijk zijn, zowel jong als oud.

“Als de beroepsbevolking groeit en relatief groot is ten opzichte van het aantal kinderen en ouderen, dan ontstaat er potentieel demografisch dividend. In eerste instantie werken veel mensen in laagproductieve en arbeidsintensieve sectoren. Dit schuift langzaam op naar steeds duurdere arbeid, zoals nu in ons land”, legt ze uit.

“Het demografisch dividend in Nederland daalt,” zegt Vonk. “Maar dat hoeft niet per se tot een crisis te leiden. Er zijn mensen die zeggen dat we onze economie kunnen hervormen, dat we bijvoorbeeld wat minder op export gericht kunnen zijn. Dan heb je minder arbeidskrachten nodig en kun je je meer op cruciale beroepen richten. Wat in elk geval zeker is, is dat de manier waarop de economie nu is ingericht op termijn minder houdbaar zal worden.”

Arbeidsmigratie en de inrichting van de economie

Bij arbeidsmigratie gaat het om mensen die naar Nederland komen om te werken. Voor mensen uit EU-landen is hiervoor minder belemmering. Mensen van buiten de EU kunnen actief worden geworven door bedrijven als kennismigranten. Maar een groot deel van deze migranten doet laaggeschoold en laagbetaald werk.

Veel sectoren afhankelijk

Gepensioneerd demograaf Joop de Beer, voorheen werkzaam bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI), vertelt dat het overgrote deel van de migranten arbeidsmigranten zijn. “De afgelopen decennia hebben uitgewezen dat er steeds weer mensen naar ons land komen om hier te werken. De politiek heeft hier weinig invloed op. Het economische belang is groot. Heel veel sectoren zijn afhankelijk van arbeidsmigranten, zoals de vleesverwerkingsindustrie, de logistiek- en distributiesector – al die pakjesbezorgers – de ict en de bouw. Zonder deze mensen is nieuwbouw bijvoorbeeld niet mogelijk. Maar het gaat ook om seizoensarbeid, zoals werk door aspergestekers.”

De Beer geeft aan dat laaggeschoolde mensen door uitzendbureaus worden geworven. “Hun werk- en woonomstandigheden kunnen slecht zijn. Arbeidsmigratie is bij uitstek iets waarbij werkgevers baat hebben. Bij aankomst in ons land kunnen ze meteen aan de slag. Maar als ze hun werk verliezen, is het niet de zorg van werkgevers, maar een collectief probleem. Zo ging het met arbeidsmigranten die werkzaam waren in de textielindustrie of de zware industrie. Als zij werkloos of arbeidsongeschikt raakten, werd de overheid verantwoordelijk voor hun inkomen.”

Varianten

De Verkenning Bevolking 2050 van het NIDI noemt een aantal varianten voor de omvang van arbeidsimmigratie naar ons land, van heel weinig tot heel veel. In het eerste geval krijgen we te maken met enorme vergrijzing. In het tweede geval zou het kunnen dat in 2050 de helft van de beroepsbevolking immigrant is. De verschillen tussen deze varianten zijn heel groot. De Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 doet een aanbeveling voor gematigde omvang van arbeidsimmigratie als gulden middenweg.

De Beer: “Demografische ontwikkelingen roepen vragen op over de omvang van sectoren als de agrarische sector. Willen we in de toekomst nog werken voor de export? De politiek moet keuzes maken, alleen gebeurt dit niet. Daardoor kan het zijn dat er in de toekomst toch meer arbeidsmigranten komen dan de staatscommissie heeft geadviseerd.”

Voorbereid zijn op arbeidstekorten

De arbeidsmarkt is de markt van vraag naar en aanbod van arbeid. Deze markt is continu in beweging. Sjoerd Burger brengt samen met zijn team de vraag en het aanbod voor Rijkswaterstaat in kaart. “Als het goed gaat met de economie is het alle hens aan dek om de juiste mensen te vinden en te verbinden. Door ontwikkelingen in die maatschappij en de politiek zijn er nu minder vacatures dan een aantal jaar geleden, ook bij Rijkswaterstaat.” In Nederland liggen veel projecten stil door stikstof, nieuwe plannen van het kabinet en bezuinigingen. Daardoor staat de infrasector onder druk.

Proposities ontwikkelen

“Richting 2030 zien we dat er weer meer tekorten zullen ontstaan, met name in de schaarse beroepen zoals techniek, ict en cybertechnologie”, vertelt Burger. “Daarvoor moeten we nieuwe proposities ontwikkelen. Alleen werven is dan niet meer voldoende. De infrasector als geheel heeft ook een tekort aan goed gekwalificeerd personeel. We hebben hier met z’n allen last van.”

Er komen minder technici van onderwijsinstellingen af. Burger: “Het is goed om het onderwijs eens kritisch te bekijken. Misschien sluit het onvoldoende aan op de behoeften van de huidige generatie studenten. De nieuwe generatie op de arbeidsmarkt wil - is mijn indruk - meer afwisseling, flexibiliteit en snelheid. Jonge werknemers die een huis willen kopen, willen sneller carrière maken voor een hoger inkomen.”

Gezamenlijk belang

Hij vult aan: "Veel organisaties herbezinnen zich op dit moment: kunnen we bij een krappe arbeidsmarkt nog wel doen wat we deden? Dit zien we ook in de energiesector en bij de spoorwegen. De urgentie – denk aan netcongestie – kan zo hoog worden dat we op een andere manier naar oplossingen gaan kijken. Meer samenwerking is absoluut noodzakelijk. In de bouw- en infrasector moeten we veel meer gezamenlijk gaan optrekken. Zo kunnen we dubbelingen in het personeel minimaliseren.”

Burger zou graag zien dat er meer proactief wordt gewerkt. “Veel projecten hebben een looptijd van tien jaar. Als Rijkswaterstaat kunnen we ons, samen met de infrasector, beter voorbereiden op een goed verloop van deze projecten en dus ook op het personeel dat het moet gaan doen. Dat is een gezamenlijk belang.”

Door Hilde Roothart