Europa op zoek naar arbeid

We worden in Nederland met z’n allen steeds ouder. Tegelijkertijd worden er steeds minder kinderen geboren. Minder bekend is dat dit ook in veel andere Europese landen speelt. De afgelopen twintig jaar is het aantal 65-plussers in alle EU-landen toegenomen van 16 naar 22 procent. Het aandeel jonge mensen daalde juist.

Eurostat, het statistiekbureau van de Europese Unie, kijkt naar de lange termijn. Trekken we de trends door naar 2100, dan krimpt de Europese bevolking met 6 procent: van 447 miljoen mensen naar 419 miljoen. Dat Europa niet verder krimpt, komt door immigratie. Stel dat die volledig zou stoppen, dan wonen er in Europa in 2100 nog slechts 225 miljoen mensen.

Deze ontwikkelingen hebben gevolgen voor de beroepsbevolking. De prognoses van Eurostat laten zien dat de beroepsbevolking in de EU tussen 2022 en 2030 gemiddeld genomen niet meer groeit. In Nederland, Duitsland en Frankrijk is er nog sprake van een minimale groei, terwijl de beroepsbevolking in andere landen – denk aan Letland, Kroatië en Roemenië – krimpt. Nu is in Europa 22 procent van de mensen 65 jaar of ouder. In de scenario’s van Eurostat gaat het in 2100 om 32 procent.

De gevolgen zijn groot. Want wie gaan straks het werk doen? Nu zijn er al volop personeelstekorten. Het UWV constateert dat Nederland de krapste arbeidsmarkt van Europa heeft. Maar ook Malta, Duitsland en Noorwegen zitten te springen om mensen. De krapte speelt vooral in de zorg, de ict en de techniek. Wie staat er straks naast het ziekenhuisbed, wie beheert onze ict-systemen en wie legt nieuwe elektriciteitsvoorzieningen aan?

Arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa

Als landen de juiste mensen niet hebben, lijkt het logisch om ze uit het buitenland te halen. En dat is precies wat er de laatste jaren is gebeurd. De Nederlandse socioloog en migratieonderzoeker Hein de Haas constateert in zijn boek ‘Hoe migratie echt werkt' dat arbeidsmigranten ‘de smeerolie van rijke economieën’ zijn.

Helaas raakt de smeerolie op. De in Europees migratierecht gespecialiseerde Tesseltje de Lange (hoogleraar aan de Radboud Universiteit) waarschuwt: “De afgelopen tien jaar hebben we veel mensen uit EU-kandidaat-lidstaten naar Nederland gehaald. Demografisch gezien lopen die landen echter op ons voor: Midden- en Oost-Europa zijn al grijzer dan wij.” Dorien Manting, hoogleraar bevolking en ruimte aan de Universiteit van Amsterdam, ziet die ontwikkeling ook. “Polen vergrijst vrij snel. Ook de economie doet het daar heel goed. Je ziet de uitstroom van Polen naar Nederland de laatste jaren dan ook dalen.”

Buiten Europa kijken

Als de bronnen in Midden- en Oost-Europa opdrogen, is het verstandig om naar andere werelddelen te kijken. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) inventariseerde de wereldwijde demografische verschuivingen en kwam tot de conclusie dat er in sommige landen, zoals in het zuiden van Afrika, India, de Filippijnen en Indonesië, nog sprake is van een ‘demografisch dividend’. Dat wil zeggen dat het aandeel van de bevolking in de werkzame leeftijd daar nog relatief groot is.

Het aantrekken van jonge mensen uit India en Afrika blijkt echter nog niet zo eenvoudig. Arbeidsmigranten moeten de Nederlandse taal beheersen en over de juiste diploma’s beschikken. De Lange neemt de zorgsector als voorbeeld: “De arbeidsmigratie van buiten Europa is heel erg beperkt. Soms maar een paar honderd vergunningen per jaar. Door het systeem dat we hebben gecreëerd, vertragen we voor migranten de toegang tot de arbeidsmarkt.”

Vakkrachtenregeling

Onze buren zitten intussen niet stil. De Lange: “Duitsland heeft een Ausbildungsregeling, een soort vakkrachtenregeling, ontwikkeld. Het risico voor Nederland is dat alle knappe koppen en harde werkers straks al door Duitsland, of door Oostenrijk en Finland zijn weggekaapt. Deze landen hebben vergelijkbare regelingen.”

Nederland lijkt achter de feiten aan te lopen. De Lange: “Wij waren ook bezig met zo’n vakkrachtenregeling, maar het kabinet-Schoof heeft dit in de ijskast gezet. Nu wordt er toch weer over gepraat. Het gaat om een toelatingsregeling, waarbij voor de arbeidsmarktsituatie niet meer wordt getoetst op individueel, maar op collectief niveau. Nu duurt de toelatingsprocedure bij ons bijna een jaar. Het is zo ingewikkeld gemaakt en het duurt allemaal zo lang dat Nederlandse werkgevers niet buiten Europa willen werven. Maar zeker waar automatiseren of afschalen geen optie is, mist Nederland daardoor de boot.”

Migranten binnenhalen

Wie arbeidsmigranten wil binnenhalen, zal ze ook iets moeten bieden. Denk aan scholing, huisvesting en het recht op gezinshereniging. Manting geeft aan dat dit niet eenvoudig is. “De druk op de woningmarkt, het onderwijs en andere publieke voorzieningen is groot. Dat zie je nu ook al bij EU-arbeidsmigranten. Er zijn gewoon te weinig woningen. Dit leidt tot misstanden, overbewoning en uitbuiting. Er is nu vooral aandacht voor het creëren van tijdelijke huisvesting, vanuit het idee dat mensen hier maar even zijn. Uit eigen onderzoek blijkt echter dat de helft van de migranten die zich bij aankomst in Nederland op het platteland vestigde, er na zes jaar nog woont. Die gaan ook op zoek naar een betere woonsituatie. Houd er dus rekening mee dat een groot deel hier langdurig blijft en in de samenleving integreert.”

Rapporten, rapporten en nog eens rapporten

Terwijl heel Europa druk bezig is met het thema lijkt Nederland af te wachten. We zijn net het konijn dat het gevaar wel ziet, maar verstijfd in de koplampen staart. De Lange waarschuwt: “Er verschijnen al dertig jaar rapporten, rapporten en nog eens rapporten. Al die auteurs vertellen ons dat we ermee aan de slag moeten. Toch gebeurt er nauwelijks iets. Dat is jammer, want we staan voor pijnlijke keuzes. Bijvoorbeeld bij de aanleg van energievoorzieningen en het onderhoud van infrastructuur en waterwerken. Wat is reëel, gezien het aantal mensen dat we nog hebben? Wat onderhoud je wel en wat niet? Er zou echt een delta-achtig plan moeten komen.”

Ook Manting constateert dat er nog geen duidelijke keuzes zijn gemaakt. “Je moet breed kijken: wat zijn de lusten en lasten van arbeidsmigratie voor de samenleving? Nederland is zoekende. Die brede afweging staat nog niet expliciet op de agenda.”

Tot zo’n ‘deltaplan’ er ligt, moeten we in Nederland creatief zijn. De Lange wijst bijvoorbeeld op vluchtelingen die naar Nederland komen. “Deze mensen willen werken, terwijl we ze laten verpieteren in azc’s. We moeten beter kijken naar hun vaardigheden en hoe we die tot hun recht kunnen laten komen.”

Door Jaco Berveling