Huishoudensverdunning: een demografische, ruimtelijke en sociale puzzel

Er wonen steeds minder mensen achter één voordeur: in 1965 ging het gemiddeld om 3,65 personen, nu zijn dat er nog maar 2,1. Deze huishoudensverdunning is het gevolg van sociaal-maatschappelijke veranderingen die halverwege de vorige eeuw zijn ontstaan: we studeren langer, stellen samenwonen en trouwen uit, scheiden vaker en krijgen minder kinderen. Ook wonen we steeds vaker alleen: in 2025 waren er ruim 3,4 miljoen eenpersoonshuishoudens en dit aantal neemt verder toe.

Huishoudensverdunning zorgt voor een enorme stijging van de vraag naar woningen. Logisch, want als er gemiddeld minder mensen in één huis wonen, heb je meer woningen nodig per duizend inwoners. Inmiddels is de sociale transitie naar kleinere gezinnen gestabiliseerd. Nu is vergrijzing de grootste motor achter huishoudensverdunning. We worden steeds ouder. Daarom leven we langer alleen nadat de kinderen uit huis zijn gegaan en na het overlijden van de partner. Cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) laten zien dat de groei van het aantal alleenwonenden de komende twintig jaar bijna volledig voor rekening komt van 70-plussers. In 2045 wordt bijna één op de negen huizen in Nederland bewoond door een alleenstaande 75-plusser.

Verworvenheid

Ruben van Gaalen van het CBS geeft aan dat het een enorme verworvenheid is dat we steeds ouder mogen worden. “Mensen van mijn generatie hebben 50 procent kans dat ze negentig jaar worden”, zegt hij. “Als we nieuwe medische technieken ontwikkelen waardoor we ziektes zoals dementie kunnen genezen, kan onze levensverwachting zelfs nog verder stijgen.” Iedereen wil gezond ouder worden en zo lang mogelijk zelfstandig blijven wonen. Het overheidsbeleid stimuleert dit door een plafond te zetten op het aantal plaatsen in ouderenzorginstellingen. Het CBS ziet echter een grote en groeiende groep kwetsbare ouderen die niet zelfstandig kan blijven wonen. “Mensen moeten tijdig anticiperen op hun toekomstige zorgbehoefte. Vandaag kun je misschien nog boodschappen doen, de tuin onderhouden en op zolder stofzuigen, maar straks lukt dat misschien niet meer.”

Sommige vermogende babyboomers investeren nu al samen in geclusterde woonvormen (‘knarrenhofjes’) waar ze later gezamenlijk zorg kunnen inkopen. “Dit moet ook haalbaar zijn voor mensen met minder vermogen”, zegt Van Gaalen. “Want anders ontstaat er een grote ongelijkheid in hoe je oud mag worden. Dan zijn de mensen met het meeste vermogen, geld en gezondheid het beste af. Maar als je dat geld niet hebt, zit je te verpieteren achter de geraniums.” Daarnaast zouden mensen met een eigen huis niet financieel gestraft mogen worden als ze doorstromen naar een kleinere woning. “In Zweden zijn er speciale banken die zich richten op het kapitaliseren van overwaarde, zodat mensen de volgende stap kunnen financieren met het behoud van hun spaargeld.”

Mismatch

Ook in de gemeente Rotterdam heeft huishoudensverdunning veel effect op de woningvraag: wel 55 tot 60 procent van de groei van het aantal huishoudens bestaat uit eenpersoonshuishoudens. “Onze grootste mismatch zit in zorggeschikte en geclusterde woonvormen voor senioren”, vertelt strateeg wonen Sandra Sijbers. In geclusterde woningen wonen mensen zelfstandig, maar delen ze ontmoetingsruimten. Zorggeschikte woningen zijn daarnaast fysiek aangepast voor zorg aan huis. “Deze woningen zijn duur. Tegelijkertijd helpen ze om de zorgkosten beheersbaar te houden, omdat huisarts, fysiotherapeut en andere zorgverleners niet de hele stad door hoeven te reizen. Dat scheelt veel tijd.”

De gemeente Rotterdam en woningcorporaties zetten doorstroomcoaches en seniorenmakelaars in om ouderen te verleiden om te verhuizen, en hen te helpen met het vinden van een zorggeschikte woning in de eigen buurt. “Achteraf zeggen mensen vaak dat ze de stap veel eerder hadden moeten zetten”, zegt Sijbers. “Maar soms is langdurige begeleiding nodig. De nieuwe woning is comfortabeler, maar vaak ook duurder. Daarom praten we met woningcorporaties over financiële constructies zoals ‘instroomhuur’, zodat de (financiële) overgang wat geleidelijker verloopt.”

Andere woonconcepten

Voor jongeren en starters zijn zowel koop- als huurwoningen in de stad vrijwel onbereikbaar geworden door de hoge huizenprijzen. Daarom worden er kleine woonconcepten ontwikkeld, waarin starters een studeerkamer, logeerkamer of wasruimte delen. Deze concepten zijn toekomstbestendig: ze kunnen later eventueel weer worden samengevoegd of aangepast aan de veranderende woningmarkt. Daarnaast wordt woningdelen gestimuleerd door voorrang te verlenen aan vrienden en kennissen die samen inschrijven op een hiervoor bestemde woning. Dit biedt vooral voor jongeren kansen, maar ook een ouderencorporatie doet nu proeven met woningdelen.

“Je moet natuurlijk niet financieel gestraft worden als je een woning deelt”, erkent Sijbers. Voor jongeren kan de gemeente een uitzondering maken, zodat ze niet meteen gekort worden op hun toeslagen wanneer ze gaan samenwonen. Voor mensen in de bijstand of met een AOW-uitkering zou het Rijk de regels rond de kostdelersnorm kunnen aanpassen. “Sturen op betaalbaarheid is belangrijk”, vindt Sijbers. “We zien al een aantal jaar dat jongeren langer thuis blijven wonen. Maar als je op je dertigste nog steeds geen woning hebt gevonden, raakt dat je verdere levensloop. En het uitstellen van het krijgen van kinderen werkt door op de toekomstige generaties. Als er straks minder mensen beschikbaar zijn om in de zorg te werken, wie zorgt er dan voor de ouderen? Die demografische ontwikkelingen zijn echt belangrijk.”

Ruimtegebruik

Sinds 1950 is de bevolking in Nederland ongeveer anderhalf keer groter geworden, maar het aantal huishoudens is ongeveer verdrievoudigd. “Het stedelijk grondgebruik is zelfs bijna zes keer zo groot geworden, omdat we ook groter zijn gaan wonen”, vertelt Jan Ritsema van Eck van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). De totale oppervlakte bebouwd gebied beslaat nu ongeveer één achtste van Nederland. “Dat valt op zich best mee”, vindt Ritsema van Eck. “Maar behalve voor woningen is er ook ruimte nodig voor bijvoorbeeld bedrijvigheid (denk aan datacentra), duurzame energieopwekking en het stroomnet, en voor klimaatmaatregelen zoals waterberging en natuurherstel. De stikstofproblematiek beperkt op veel plekken de mogelijkheden voor ontwikkeling. Er liggen dus steeds meer claims op dezelfde ruimte.”

Om de woningtekorten op te lossen, zijn veel woningen nodig. Sommige scenario’s gaan voor de komende decennia uit van ongeveer 100.000 woningen per jaar. Woningbouw kan weerstand oproepen, erkent Ritsema van Eck. “Bewoners vrezen dat hun wijk te druk wordt en dat voorzieningen of parkeerruimte onder druk komen te staan. En buiten de stad wordt woningbouw vaak gezien als aantasting van het landschap en als verlies van ruimtelijke kwaliteit.”

Vier scenario’s

Volgens Ritsema van Eck is het een grote puzzel om woningbouw en alle andere functies een plek te geven. Het PBL heeft in zijn Ruimtelijke Verkenning 2023 vier scenario’s ontwikkeld, waarin die puzzel op verschillende manieren wordt gelegd. Deze scenario’s laten zien hoe Nederland er in 2050 uit kan zien als je verschillende waarden centraal stelt. “Er is een scenario waarin economische groei centraal staat. In andere scenario’s spelen technologische ontwikkeling en digitalisering een grotere rol, of ligt de nadruk op natuur, landschap en leefomgeving. Geen van deze keuzes is goed of slecht: wat passend is in de Randstad hoeft niet te werken in de Achterhoek of Oost-Groningen. Lokale omstandigheden, economische structuur en regionale cultuur spelen allemaal een rol.” Daarvoor is volgens Ritsema van Eck wel regie nodig. “Ruimtelijke ordening gaat niet alleen over de vraag hoe je honderdduizend woningen per jaar bouwt. Het gaat erom hoe mensen willen wonen, winkelen, recreëren en werken, en hoe we belangen afwegen. Dat vraagt om scherpe keuzes. Het gaat tenslotte om investeringen voor de lange termijn: we moeten nadenken over wat voor soort land we over een halve eeuw willen zijn. Zo’n visie moet niet alleen door bestuurders worden bedacht, maar ook gedragen worden door de bevolking.”

Door Ellen Raadschelders